مبانی نظری تکانشگری (فصل دوم تحقیق)
تکانشگری[1]
تكانشگری هسته اصلی بسیاری از آسـیب هـای اجتمـاعی مانند مصرف مواد، قماربازی بیمارگونه، اختلالهای شخصیت و دست زدن به اقدامات پرخاشجویانه اسـت. ایـن اخـتلال هـر ســال موجــب از میــان رفــتن زمــان و ســرمایه در بــسیاری از كـــشورها مـــی شـــود. یکی از رایج ترین تعاریف، تکانش گری به صورت آمادگی قبلی برای واکنش های سریع و بدون برنامه به محرک های درونی یا بیرونی بدون در نظر گرفتن نتایج منفی آن واکنش ها برای خود فرد یا دیگران، تعریف می شود(استنفورد [2]و همکاران، 2009).
فرآیند تصمیمگیری یا برگزیدن یك گزینه از میان چند گزینه، یكی از عالیترین پردازشهای شناختی به شمار میرود. گونه ویژهای از این فرآیند كه به عنوان تصمیمگیری مخاطره آمیز شناخته میشود، در شرایطی پردازش (RDM) مخاطرهآمیز[3] میشود كه شخص با گزینههایی روبه رو میگردد كه انتخاب آنها باری از سود یا زیان در حال یا آینده به دنبال دارد و در عین حال میزان این سود و یا زیان با درجاتی از احتمال همراه است (اختیاری و بهزادی، 1380الف و ب).
تصمیمگیری مخاطرهآمیز اهمیت بالایی در زندگی فردی و اجتماعی افراد دارد و اختلال در این نوع تصمیمگیری هسته اصلی پدیده تكانشگری و رفتارهای تكانشی[4] را تشكیل می دهد (اختیاری و بهزادی1380 الف). رفتارهای تكانشی كه در برخی رویكردها، رفتارهای مخاطره آمیز[5] نیز خوانده میشوند، به عملكردهایی گفته میشوند كه اگرچه تا اندازهای با آسیب یا زیانهای احتمالی همراهند، امكان دستیابی به گونهای پاداش را نیز فراهم میكنند (اختیاری و بهزادی، جنتی و مقیمی، 1382). این رفتارها باید دارای سه عامل زیر باشند:
الف) برگزیدن یك گزینه از میان دو یا چند گزینه با پاداش احتمالی، ب) همراهی یكی از گزینهها با احتمال پیامدهای ناگوار و ج) روشن نبودن احتمال پیامد ناگوار در زمان رخداد رفتار (لَن[6] و چِرِک[7]، 2000).
بسیاری از مردم در زندگی روزمره دست به رفتارهای تكانشی میزنند (مولر[8]، بارت[9]، دوگهرتی[10]، اشمیتز[11] و سوان[12]، 2001). هر چند نشان دادن نمونههایی از رفتارهای تكانشی به نظر ساده میرسد، اما تعریف دقیق پدیده تكانشگری دشوار است چرا كه اختلاف نظرهای بسیاری در تكانشی یا غیرتكانشی خواندن یك رفتار وجود دارد (اوندن[13]، 1999). نكته پیچیده در بررسی رفتارهای تكانشی تنوع عللی است كه میتوانند بروز یك رفتار تكانشی را در پی داشته باشند. برای نمونه فردی كه مواد مخدر مصرف میكند، ممكن است به علت گرایش به رفتارهای خطر پذیر، توجه زیاد به پاداشها، بیتوجهی به آسیبها، علاقه به تجربه چیزهای تازه و یا دیگر ویژگیهای روانشناختی چنین رفتار تكانشیای را انجام دهد.